حضانت فرزند بعد از طلاق تا چند سالگی؟

پس از فروپاشی بنیان خانواده و جدایی والدین، یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین مسائلی که مطرح می‌شود، بحث حضانت فرزندان است. حضانت، مجموعه‌ای از حقوق و تکالیف است که قانون برای نگهداری، تربیت و سرپرستی کودک به عهده والدین یا شخص دیگر می‌گذارد. این موضوع نه تنها ابعاد قانونی پیچیده‌ای دارد، بلکه از نظر عاطفی و روانی نیز تاثیر عمیقی بر آینده فرزندان خواهد داشت. در این مقاله به صورت جامع و علمی به بررسی ابعاد مختلف حضانت فرزند در قوانین ایران، از جمله سن حضانت، عوامل مؤثر بر تصمیم‌گیری دادگاه و موارد سلب حضانت خواهیم پرداخت.

▪ مبانی قانونی حضانت در ایران

تعریف حضانت و تفاوت آن با ولایت

حضانت به معنای نگهداری فیزیکی و تربیت کودک است که شامل مسکن، خوراک، پوشاک، بهداشت و تعلیم و تربیت می‌شود. این در حالی است که ولایت قهری که با تولد فرزند به پدر و جد پدری اعطا می‌شود، شامل اداره امور مالی و نمایندگی قانونی طفل در محاکم است. حضانت و ولایت دو مفهوم مجزا هستند و سلب حضانت به معنای سلب ولایت نیست. حتی اگر حضانت فرزند به مادر سپرده شود، پدر همچنان ولایت قهری بر فرزند را داراست.

قوانین حاکم بر حضانت

مهم‌ترین قوانین در خصوص حضانت در ایران شامل قانون مدنی و قانون حمایت خانواده مصوب 1391 است. این قوانین با در نظر گرفتن مصلحت عالیه کودک، چارچوب‌های مشخصی را برای تعیین حضانت پس از طلاق یا فوت یکی از والدین تعیین کرده‌اند.

▪ سن حضانت فرزندان پس از طلاق

قانونگذار ایرانی سنین مشخصی را برای حضانت فرزندان دختر و پسر تعیین کرده است که بر اساس آن تکلیف حضانت مشخص می‌شود.

قاعده کلی تا ۷ سالگی

بر اساس ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی و رویه قضایی غالب، حضانت فرزندان چه پسر و چه دختر، تا سن هفت سالگی با مادر است. این قاعده در صورت وجود صلاحیت مادر، مطلق است و پدر نمی‌تواند آن را سلب کند، مگر در موارد خاص و اثبات عدم صلاحیت مادر در دادگاه. این حکم با هدف تامین نیازهای عاطفی و مراقبتی اولیه کودک که عمدتاً توسط مادر بهتر برآورده می‌شود، وضع شده است.

حضانت بعد از ۷ سالگی تا بلوغ

پس از رسیدن فرزند به سن هفت سالگی، تعیین حضانت وارد مرحله جدیدی می‌شود. در این مرحله، دادگاه با در نظر گرفتن “مصلحت کودک” و شنیدن دلایل و شرایط هر یک از والدین، تصمیم‌گیری می‌کند.

• فرزندان دختر: حضانت دختر از ۷ سالگی تا ۹ سال تمام قمری (سن بلوغ) به تشخیص دادگاه و با در نظر گرفتن مصلحت کودک تعیین می‌شود.
• فرزندان پسر: حضانت پسر از ۷ سالگی تا ۱۵ سال تمام قمری (سن بلوغ) به تشخیص دادگاه و با در نظر گرفتن مصلحت کودک تعیین می‌شود.

در این دوران، هیچ یک از والدین حق مطلقی برای حضانت ندارند و دادگاه با بررسی شرایط زندگی والدین، توانایی‌های تربیتی، محیط زندگی، وضعیت اخلاقی و سایر فاکتورها، بهترین تصمیم را برای آینده کودک اتخاذ می‌کند.

سن بلوغ در قانون ایران

سن بلوغ شرعی و قانونی در ایران برای دختران 9 سال تمام قمری (تقریباً 8 سال و 8 ماه شمسی) و برای پسران 15 سال تمام قمری (تقریباً 14 سال و 6 ماه شمسی) است. با رسیدن به این سنین، حضانت به معنای قانونی آن پایان می‌یابد.

▪ تعیین تکلیف حضانت پس از سن بلوغ

پس از رسیدن فرزند به سن بلوغ، حضانت به معنای قانونی و قهری آن پایان می‌یابد و فرزند از نظر قانونی خود مختار شناخته می‌شود. در این مرحله، دیگر دادگاه نمی‌تواند برای حضانت تصمیم‌گیری کند، بلکه فرزند خودش تصمیم می‌گیرد که با کدام یک از والدین زندگی کند.

حق انتخاب فرزند

فرزند بالغ حق دارد شخصاً تصمیم بگیرد که با پدر یا مادر خود زندگی کند. این حق انتخاب مطلق است، مگر در مواردی که انتخاب فرزند به وضوح خلاف مصلحت او باشد و دادگاه تشخیص دهد که محیط زندگی انتخاب شده برای او مضر است. در چنین شرایطی، دادگاه می‌تواند برای تامین مصلحت کودک در موضوع اقامت او دخالت کند.

لزوم تامین رفاه فرزند

اگرچه فرزند بالغ حق انتخاب محل زندگی خود را دارد، اما مسئولیت تأمین نفقه (شامل هزینه‌های زندگی، تحصیل و درمان) تا زمانی که فرزند توانایی کسب درآمد مستقل را نداشته باشد، همچنان بر عهده پدر یا در صورت فوت پدر، بر عهده جد پدری است. این مسئولیت تا پایان دوران تحصیل یا تا زمان استقلال مالی فرزند ادامه دارد.

▪ عوامل مؤثر بر تصمیم دادگاه در مورد حضانت

دادگاه در تمامی مراحل رسیدگی به پرونده حضانت، قبل از هر چیز “مصلحت و رفاه کودک” را در نظر می‌گیرد. این اصل شامل ابعاد جسمی، روانی، اخلاقی و تحصیلی کودک است.

صلاحیت اخلاقی و مالی والدین

صلاحیت اخلاقی، جسمی، روانی و مالی والدین از جمله فاکتورهای کلیدی است. دادگاه مواردی مانند اعتیاد به مواد مخدر یا الکل، ارتکاب جرایم منافی عفت، بیماری‌های واگیردار یا صعب‌العلاج، مشکلات روانی جدی و عدم توانایی مالی در تأمین نیازهای اولیه کودک را در نظر می‌گیرد.

نظر کودک

اگرچه نظر کودک الزام‌آور نیست، اما در سنین بالاتر (معمولاً از 9 سالگی به بعد)، دادگاه به منظور احترام به حقوق کودک و درک بهتر مصلحت او، نظرش را استماع می‌کند و در تصمیم‌گیری خود لحاظ می‌کند. این امر به خصوص زمانی که کودک توانایی تفکیک و انتخاب منطقی را پیدا کرده باشد، اهمیت بیشتری می‌یابد.

▪ جدول آموزشی: تفاوت حضانت فرزندان دختر و پسر در سنین مختلف

▪ موارد سلب حضانت از والدین

سلب حضانت به معنای محروم کردن یکی از والدین از حق نگهداری و تربیت فرزند است. این امر تنها در صورتی ممکن است که دادگاه تشخیص دهد ادامه حضانت توسط آن والد به مصلحت کودک نیست و برای او مضر است. برخی از این موارد عبارتند از:

▪ پرسش‌های متداول درباره حضانت فرزند

▪ نتیجه‌گیری

حضانت فرزند پس از طلاق در ایران، فرایندی حقوقی و حساس است که با تأکید بر مصلحت عالیه کودک و در نظر گرفتن سن و جنسیت او، تعیین می‌شود. در طول این مسیر، از تولد تا ۷ سالگی، حضانت عموماً با مادر است. پس از ۷ سالگی تا سن بلوغ، دادگاه با در نظر گرفتن شرایط والدین و مصلحت کودک تصمیم‌گیری می‌کند. در نهایت، با رسیدن فرزند به سن بلوغ، حق انتخاب محل زندگی با خود اوست. در تمام این مراحل، بهره‌گیری از مشاوره‌های حقوقی متخصص می‌تواند به والدین در اتخاذ بهترین تصمیمات و حفظ آرامش و آینده فرزندان کمک شایانی نماید.