قیمومیت فرزند و فرق با حضانت

در پیچیدگی‌های روابط خانوادگی و حقوقی، مفاهیم مربوط به نگهداری و تربیت فرزندان از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. دو واژه «حضانت» و «قیمومیت» از جمله کلیدی‌ترین این مفاهیم هستند که اغلب به جای یکدیگر به کار می‌روند، اما دارای تعاریف، قلمرو و آثار حقوقی کاملاً متفاوتی هستند. درک صحیح تفاوت میان این دو نه تنها برای والدین و سرپرستان، بلکه برای هر شهروندی که به دنبال آگاهی از حقوق و تکالیف خود در قبال فرزندان است، ضروری است. این مقاله با هدف تبیین جامع و علمی حضانت و قیمومیت، به بررسی دقیق هر یک و روشن ساختن وجوه تمایز آن‌ها می‌پردازد.

حضانت در اصطلاح حقوقی، به معنای نگهداری و تربیت طفل است. این حق و تکلیف هم‌زمان بر عهده والدین گذاشته می‌شود و هدف اصلی آن، تأمین نیازهای عاطفی، جسمی و تربیتی کودک است. حضانت شامل اموری چون نگهداری، مراقبت جسمانی، تربیت اخلاقی و رسیدگی به امور آموزشی و بهداشتی فرزند می‌شود.

ارکان حضانت (نگهداری و تربیت)

• نگهداری: شامل تأمین مسکن، غذا، پوشاک و رسیدگی به بهداشت و سلامت جسمانی کودک است.
• تربیت: شامل آموزش، پرورش اخلاقی، دینی و اجتماعی کودک به منظور رشد شخصیتی و آمادگی برای ورود به جامعه.

شرایط و اولویت‌های حضانت

بر اساس ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی و اصلاحات بعدی آن، حضانت فرزندان تا سن ۷ سالگی با مادر است و پس از آن تا زمان بلوغ (۹ سال برای دختر و ۱۵ سال برای پسر)، پدر و مادر در صورت عدم توافق، توسط دادگاه تعیین می‌شوند. در صورت فوت یکی از والدین، حضانت با والد زنده خواهد بود. ملاک اصلی دادگاه در تعیین حضانت، مصلحت طفل است.

اختیارات و وظایف ولی قهری در حضانت

ولی قهری (پدر و جد پدری) دارای ولایت بر فرزند است که شامل اداره امور مالی و نمایندگی قانونی او می‌شود. اما حضانت، جدای از ولایت، به معنی نگهداری و تربیت است. در حضور ولی قهری، حضانت حق و تکلیف است، اما ولایت، حق تصرف در امور مالی را نیز در بر می‌گیرد.

حضانت پس از طلاق

یکی از مهم‌ترین مباحث حضانت، مربوط به وضعیت فرزندان پس از طلاق است. در این شرایط، دادگاه با در نظر گرفتن سن کودک و مصلحت او، حضانت را به یکی از والدین واگذار می‌کند. والد دیگر حق ملاقات با فرزند را خواهد داشت.

قیمومیت در حقوق ایران، زمانی مطرح می‌شود که فردی محجور (صغیر، مجنون یا سفیه) باشد و ولی قهری (پدر و جد پدری) نداشته باشد یا نتواند به وظایف خود عمل کند. در این صورت، دادگاه برای اداره امور مالی و نگهداری از محجور، شخصی را به عنوان “قیم” تعیین می‌کند. قیمومیت بیشتر جنبه مالی و اداری دارد، هرچند مراقبت از شخص محجور نیز از وظایف اوست.

دلایل تعیین قیم (صغر، جنون، سفه)

• صغر: زمانی که کودک فاقد پدر و جد پدری باشد.
• جنون: در صورت جنون پدر و جد پدری و نبودن وصی منصوب از طرف آن‌ها.
• سفه: زمانی که فرد به دلیل سفاهت (عدم توانایی در اداره امور مالی) نیاز به سرپرست مالی دارد و ولی قهری یا وصی ندارد.

وظایف و اختیارات قیم

• اداره امور مالی محجور (شامل جمع‌آوری، حفظ و سرمایه‌گذاری اموال).
• نمایندگی قانونی محجور در دعاوی و قراردادها.
• تأمین نیازهای معیشتی و درمانی محجور از محل دارایی‌های او.
• دادن صورت‌حساب سالانه به دادستان.

تفاوت قیم با ولی قهری و امین

ولی قهری (پدر و جد پدری) نیازی به حکم دادگاه ندارد و ولایت او ذاتی است. اما قیم توسط دادگاه تعیین می‌شود. امین نیز توسط دادگاه برای اداره اموال غایب یا ورثه مجهول‌الوارث تعیین می‌شود و وظایف او محدودتر از قیم است. قیم مسئولیت کامل اداره امور مالی و بعضاً شخصی محجور را بر عهده دارد.

فرآیند تعیین قیم

تعیین قیم یک فرآیند قضایی است. هرگاه شخصی مطلع از وجود محجوری بدون ولی قهری باشد، می‌تواند به دادستان اطلاع دهد. دادستان پس از بررسی و تحقیق، درخواست نصب قیم را به دادگاه ارائه می‌کند. دادگاه نیز با رعایت مصلحت محجور، فردی واجد شرایط را به عنوان قیم تعیین می‌نماید.

نظارت بر عملکرد قیم

قیمومیت تحت نظارت شدید دادگاه و دادستان است. قیم موظف است هر ساله صورت‌حساب درآمد و هزینه محجور را به دادستان ارائه دهد. دادستان می‌تواند از عملکرد قیم بازرسی کند و در صورت لزوم، قیم را عزل نماید. این نظارت برای جلوگیری از سوءاستفاده از اموال محجور و تضمین رعایت مصلحت اوست.

نمونه‌ای از نیاز به قیمومیت

فرض کنید کودکی یتیم شده و پدر و جد پدری او نیز فوت کرده‌اند و هیچ وصی برای او تعیین نشده است. این کودک دارای اموالی (مانند ارثیه) است. در این حالت، برای اداره این اموال و همچنین نگهداری و مراقبت از خود کودک، نیاز به تعیین قیم است. قیم وظیفه دارد اموال کودک را مدیریت کرده و از او مراقبت کند تا به سن رشد برسد.

نمونه‌ای از اختلاف در حضانت

زوجین پس از چند سال زندگی مشترک تصمیم به طلاق می‌گیرند. آن‌ها یک فرزند ۶ ساله دارند. طبق قانون، حضانت فرزند تا ۷ سالگی با مادر است. اما اگر پس از ۷ سالگی بر سر حضانت فرزند توافق نکنند، دادگاه با بررسی شرایط هر یک از والدین و با اولویت قرار دادن مصلحت کودک، تصمیم نهایی را در مورد حضانت اتخاذ خواهد کرد. در این مورد، مدیریت امور مالی کودک همچنان با ولی قهری (پدر) یا قیم اوست، اما حضانت (نگهداری و تربیت) به یکی از والدین واگذار می‌شود.

آیا قیم حق حضانت نیز دارد؟

بله، قیم علاوه بر اداره امور مالی محجور، وظیفه نگهداری و مراقبت از شخص او را نیز بر عهده دارد که شامل حضانت می‌شود. این مسئولیت شامل تأمین نیازهای روزمره، بهداشتی و تربیتی محجور است.

در چه صورت حضانت از والدین سلب می‌شود؟

در صورتی که یکی از والدین به دلیل جنون، اعتیاد مضر، فساد اخلاقی یا سوءرفتار، صلاحیت نگهداری از فرزند را نداشته باشد، دادگاه می‌تواند حضانت را از او سلب و به والد دیگر یا در صورت عدم صلاحیت هر دو، به شخص ثالثی واگذار کند.

سن حضانت تا چند سالگی است؟

طبق قانون، حضانت فرزندان تا ۷ سالگی با مادر است. پس از ۷ سالگی تا زمان بلوغ (۹ سال تمام قمری برای دختر و ۱۵ سال تمام قمری برای پسر)، در صورت عدم توافق والدین، دادگاه با در نظر گرفتن مصلحت طفل تصمیم می‌گیرد. پس از بلوغ، فرزند خود حق انتخاب دارد که با کدام والد زندگی کند.

تماس با موسسه حضانت فرزند و مشاوره حقوقی

برای دریافت مشاوره تخصصی در زمینه حضانت، قیمومیت و سایر مسائل حقوقی مربوط به فرزندان، با وکلای مجرب ما در ارتباط باشید.

شماره تماس:
09100911179

آدرس: اتوبان باقری، فرجام غربی، بعد از عبادی، ساختمان کهکشان، پلاک 401، واحد 8، طبقه دوم

(جلسه حضوری فقط با هماهنگی قبلی)

با ما همراه باشید:
تماس با ما |
درباره ما |
وبلاگ